Τι είναι αφηγητής;

Ο αφηγητής είναι ένα από τα πιο βασικά συστατικά μιας ιστορίας – κι όμως, συχνά οι συγγραφείς δεν αντιλαμβάνονται πόσο σημαντικός είναι στην πραγματικότητα.

Τι είναι όμως αφηγητής;
Είναι αυτός/αυτή/αυτό που μας μεταφέρει τα γεγονότα, τα συναισθήματα και τις σκέψεις των ηρώων μιας ιστορίας. Είναι η φωνή που φιλτράρει τα γεγονότα. Τα μάτια και τα αφτιά μας. Αν η αφήγηση δεν είναι καλή, ακόμα και η πιο ενδιαφέρουσα ιστορία γίνεται βαρετή. Κι ανάποδα φυσικά. Μια μέτρια ή πιο τετριμμένη ιστορία μπορεί να γίνει ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα με έναν μοναδικό τρόπο εκφοράς και μια σωστή αφήγηση.

Ποιος είναι ο αφηγητής;
Μπορεί να είναι ένα άτομο που εμπιστευόμαστε ή να είναι ένα άτομο που θέλει να μας παραπλανήσει. Μπορεί να ταυτίζεται με κάποιον/κάποια χαρακτήρα της ιστορίας ή κι όχι. Μπορεί να μην είναι καν ένα πρόσωπο. Έχω διαβάσει βιβλίο που οι πέτρες στην πρόσοψη του σπιτιού αφηγούνται την ιστορία τριών αδερφιών στην ίδια οικογένεια.

Όπως καταλαβαίνεις, είναι τεράστια η γκάμα, οπότε θα αναφερθώ στα πιο βασικά.

Πρωτοπρόσωπος αφηγητής

Ο αφηγητής είναι χαρακτήρας της ιστορίας, συνήθως ο πρωταγωνιστής ή η πρωταγωνίστρια. Παρουσιάζει την ιστορία μέσα από τη δική του/της οπτική, προσφέροντας προσωπικές σκέψεις και συναισθήματα. Είναι ένας πολύ άμεσος αφηγητής, αλλά κρύβει μια παγίδα: πρέπει ο αφηγητής να ξέρει ό,τι και ο/η χαρακτήρας. Δεν μπορεί να μεταφέρει γεγονότα που δεν έζησε ή δεν γνωρίζει, τα συναισθήματα των άλλων (αν και υπάρχουν κάποια τρικ) κ.λπ.. Επίσης, δεν είναι καθόλου αντικειμενικός ένας τέτοιος αφηγητής.

Να ένα πολύ χειροπιαστό παράδειγμα κι ένα πολύ απλό τρικ, για να μεταφέρεις τα συναισθήματα των άλλων.
Μου φαινόταν πως ήταν αγχωμένος για κάτι ΑΝΤΙ ΓΙΑ ήταν αγχωμένος για κάτι.

Τριτοπρόσωπος παντογνώστης αφηγητής

Ο αφηγητής είναι εξωτερικός παρατηρητής που ξέρει τα πάντα για όλους τους/όλες τις χαρακτήρες, τις σκέψεις και τα συναισθήματά τους. Δίνει μια ολοκληρωμένη εικόνα της ιστορίας και των γεγονότων, αλλά θέλει κι εδώ προσοχή. Το να περνάς από το «κεφάλι» του ενός ανθρώπου στου άλλου μπορεί να γίνει κουραστικό ή να προκαλέσει σύγχυση. Μπορεί να είναι ακόμα και βαρετό ή παλιομοδίτικο, αν ο αφηγητής δίνει στις αναγνώστριες και στους αναγνώστες έτοιμες εικόνες για άλλους/άλλες χαρακτήρες, κρίνοντας τις αποφάσεις τους ή το ποιόν τους.

She (Elizabeth) had a lively, playful disposition, which delighted in anything ridiculous.

Στο «Περηφάνια και Προκατάληψη», για παράδειγμα, η Jane Austen περιγράφει όχι μόνο την εξωτερική εμφάνιση της Ελίζαμπεθ αλλά και τον χαρακτήρα της. Μαθαίνουμε ότι είχε ζωηρή και παιχνιδιάρικη ιδιοσυγκρασία, ότι έβρισκε ευχαρίστηση σε οτιδήποτε γελοίο/παράλογο. Δεν βλέπουμε στην ουσία την Ελίζαμπεθ να ενθουσιάζεται με κάτι εντελώς παράλογο, για να φτάσουμε σε αυτό το συμπέρασμα. Μας το δίνει έτοιμο ο αφηγητής.

Τριτοπρόσωπος περιορισμένος αφηγητής

Ο αφηγητής επικεντρώνεται μόνο σε έναν/μία χαρακτήρα. Ξέρει τις σκέψεις και τα συναισθήματα μόνο αυτού του/αυτής της χαρακτήρα και περιγράφει τα γεγονότα από τη δική του/της οπτική. Δεν έχει μεγάλες διαφορές από τον πρώτο τύπο (πέρα από το γ’ πρόσωπο, δηλαδή, και την ψευδαίσθηση ότι είναι πιο αντικειμενικός τύπος αφηγητή).

Αφηγητής-παρατηρητής

Ο αφηγητής περιγράφει μόνο όσα βλέπει και ακούει χωρίς να ξέρει τις σκέψεις ή τα συναισθήματα των χαρακτήρων. Λίγο πιο αποστειρωμένα εδώ τα πράγματα, αφού ο αφηγητής γνωρίζει λιγότερα από τους/τις χαρακτήρες. Προσωπικά, σπάνια έχω διαβάσει τέτοιον αφηγητή.

Δεύτερο πρόσωπο

Είναι λιγότερο συνηθισμένος τρόπος αφήγησης, όπου ο αφηγητής απευθύνεται στον αναγνώστη/στην αναγνώστρια ή στον κεντρικό ήρωα/στην κεντρική ηρωίδα χρησιμοποιώντας το «εσύ». Για να είμαι ειλικρινής, μία φορά έχω διαβάσει πετυχημένο αφηγητή αυτού του τύπου.

Μπορώ να συνδυάσω τύπους αφηγητή;

Η απάντησή μου είναι ναι, υπό προϋποθέσεις. Θέλει μαεστρία και τη σωστή ιστορία, για να πειραματιστείς με πολλούς τύπους. Και πάλι εδώ μονάχα 2 βιβλία μπορώ να σκεφτώ που το έκαναν άρτια. Η συμβουλή μου: μάθε τέλεια κάθε αφηγητή μόνο του, πριν τους μπερδέψεις. Το ίδιο ισχύει και για τα multi-POV βιβλία. Είναι ήδη δύσκολο να βρεις το ύφος και τη φωνή ενός/μία χαρακτήρα σε ένα βιβλίο, ειδικά αν τώρα ξεκινάς. Μην προσθέσεις πολλά διαφορετικά POVs ακόμη.

Πάμε να δούμε κι ένα πιο εκτενές παράδειγμα με τρεις διαφορετικές αφηγήσεις.

Πρωτοπρόσωπη Αφήγηση

Πίνω άλλο ένα ποτήρι, αλλά δεν αλλάζει τίποτα. Ο κόσμος γύρω μου στροβιλίζεται σαν να χορεύει, μα εγώ μένω εδώ, ακίνητος, κολλημένος στο μπαρ. Το κεφάλι μου βαρύ, τα πόδια μου πιο βαριά ακόμα. Η φωνή μου σπάει, όταν παραγγέλνω άλλο ένα. Κάθε γουλιά καίει τον λαιμό μου, αλλά εγώ συνεχίζω, σαν να έχει κάποιο νόημα. Μάλλον είμαι πιο χαμένος απ’ ό,τι νόμιζα. Ένα θραύσμα ανάμνησης ξεφεύγει. Τη βλέπω πάλι, χλωμή, με τα κόκκινα μαλλιά της βρεγμένα, απλωμένα γύρω της. Τα χείλη της… Κρύβω το πρόσωπό μου στα χέρια μου, και για λίγο ο κόσμος μαυρίζει.

Τριτοπρόσωπη Αφήγηση (εστιασμένη μόνο στον πρωταγωνιστή)

Ο Μιχάλης αισθάνεται σαν να είναι παγιδευμένος μες στο ίδιο του το σώμα. Το μυαλό του παλεύει αντίθετα στη θέλησή του να μείνει σε εγρήγορση, παρ’ ότι οι σκέψεις του διαλύονται σε κύματα αλκοόλ. Προσπαθεί να ξεχάσει πώς έφτασε σε αυτό το σημείο. Ξέρει τι ήταν αυτό που τον έριξε εκ νέου στον γκρεμό, αλλά κάθε προσπάθεια να θάψει την πληροφορία καταλήγει σε κενό. Βλέπει τους ανθρώπους γύρω του, μα είναι σαν να βρίσκονται μακριά, θολές φιγούρες που δεν θα μπορούσε να αγγίξει, ακόμα κι αν ήθελε. Τρίβει τα μάτια του, μήπως κι η όρασή του καθαρίσει. Κοιτάει το ποτήρι του και για λίγο χάνεται μες στο κεχριμπαρένιο υγρό.

Παντογνώστης Αφηγητής - τα άψυχα αντικείμενα προσωποποιούνται

Το ποτήρι είναι μισογεμάτο, περιμένοντας να εκπληρώσει τον σκοπό του. Ο Μιχάλης το κοιτάζει προσηλωμένα, αλλά το ποτήρι δεν νοιάζεται. Ξέρει ότι σύντομα θα γεμίσει και θα αδειάσει ξανά, σε έναν ατελείωτο κύκλο. Τίποτα άλλο δεν έχει σημασία για αυτό. Ο Μιχάλης τελικά σηκώνει το ποτήρι με τρεμάμενα χέρια και το φέρνει κοντά στα χείλη του. Το αλκοόλ κυλά αργά, σαν να έχει συνείδηση, σαν να ξέρει ότι θα φέρει μαζί του την πολυπόθητη λήθη και θέλει να ταλαιπωρήσει τον άνδρα μια στιγμή παραπάνω. Ο Μιχάλης αφήνει το ποτήρι με δύναμη στην μπάρα και σηκώνει το χέρι του, για να κάνει νόημα στον μπάρμαν. Χρειάζεται περισσότερο αλκοόλ. Πρέπει να ξεχάσει. Μια και καλή. Το ποτήρι του αναγνωρίζει τη στιγμή. Δεν έχει τελειώσει ακόμη.